Menyokong kedudukan Undang Yang Empat tidak menjadikan seseorang anti-Tuanku. Mempertahankan Yang di-Pertuan Besar pula bukan lesen untuk memadamkan autoriti institusi adat yang termaktub dalam perlembagaan negeri.
Ada perbezaan besar antara berani bersuara dengan berani tanpa ilmu.
Sesiapa sahaja berhak memberikan pandangan mengenai kemelut Negeri Sembilan. Asal-usul bukan syarat untuk bersuara. Namun, ilmu ialah syarat sebelum seseorang menjatuhkan hukuman, menuduh pihak lain menderhaka atau melabel sebuah parti politik sebagai antiinstitusi diraja.
Masalahnya bermula apabila pengulas dari luar melihat Negeri Sembilan menggunakan kanta pemerintahan negeri lain. Mereka menyangka segala-galanya berpusat pada satu institusi, lalu apa-apa tindakan yang berbeza daripada pendirian Istana terus dianggap pemberontakan, penggulingan atau penderhakaan.
Itulah kesilapan paling asas.
Negeri Sembilan tidak dibangunkan berasaskan satu tiang. Negeri ini berdiri atas keseimbangan antara Yang di-Pertuan Besar, Undang Yang Empat, Tunku Besar Tampin, institusi adat, Dewan Keadilan dan Undang serta kerajaan negeri.
Tidak memahami perbezaan itu bukan suatu dosa. Enggan belajar sebelum menuduh orang lain, itulah keangkuhan.
Negeri Sembilan Bukan Negeri Dengan Satu Pusat Kuasa
Struktur pemerintahan Negeri Sembilan memang berbeza daripada negeri-negeri Melayu lain.
Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959 mengiktiraf Yang di-Pertuan Besar sebagai Pemerintah Negeri. Pada masa yang sama, perlembagaan negeri turut mengiktiraf Undang Luak Sungei Ujong, Jelebu, Johol dan Rembau sebagai Ruling Chiefs, selain kedudukan Tunku Besar Tampin dalam struktur pemerintahan adat negeri.
Namun, setiap institusi mempunyai bidang kuasa yang berbeza. Kuasa memilih Yang di-Pertuan Besar diperuntukkan secara khusus kepada Undang Yang Empat, bukannya kepada semua pembesar secara kolektif. Dewan Keadilan dan Undang pula mempunyai komposisi serta fungsi tersendiri dalam perkara adat dan kedudukan pembesar.
Justeru, ungkapan bahawa Negeri Sembilan mempunyai beberapa tonggak pemerintahan adalah benar dari sudut struktur. Namun, jangan pula menyamakan semua kuasa seolah-olah setiap institusi mempunyai fungsi yang serupa.
Adat Negeri Sembilan bukan longgokan gelaran. Ia ialah susunan kuasa yang mempunyai sempadan, tanggungjawab dan tatacara.
Undang Yang Empat Bukan Penghias Balairung
Perkara VII Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan menetapkan bahawa Yang di-Pertuan Besar dipilih oleh Undang bagi Luak Sungei Ujong, Jelebu, Johol dan Rembau menurut adat negeri.
Maknanya jelas, takhta Negeri Sembilan bukan diwarisi secara automatik daripada ayah kepada anak.
Undang Yang Empat bukan sekadar hadir dalam istiadat, berdiri dalam gambar rasmi atau menjadi pelengkap acara diraja. Mereka ialah institusi yang memberikan legitimasi kepada pemilihan Yang di-Pertuan Besar.
Sejarah 2008 membuktikannya.
Selepas kemangkatan Tuanku Ja’afar pada 27 Disember 2008, Tuanku Muhriz dimasyhurkan sebagai Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan ke-11 pada 29 Disember 2008. Rekod rasmi mengenai istiadat tersebut menyatakan bahawa baginda dipilih oleh Undang Yang Empat dari Sungei Ujong, Jelebu, Johol dan Rembau.
Ketika itu, rakyat menerima keputusan tersebut.
Tidak timbul tuduhan bahawa Undang Yang Empat sedang “menggulingkan” mana-mana putera yang tidak terpilih. Tidak timbul pula dakwaan bahawa pemilihan seorang calon bererti penghinaan terhadap calon-calon lain.
Semua pihak memahami satu perkara iaitu pemilihan itu ialah amanah Undang Yang Empat.
Mengapakah institusi yang dihormati ketika memilih Yang di-Pertuan Besar ke-11 tiba-tiba mahu digambarkan sebagai tidak relevan apabila mereka mengambil suatu pendirian yang menimbulkan kontroversi?
Kita boleh mempersoalkan prosesnya. Kita boleh meneliti kesahihan tindakannya. Namun, kita tidak boleh berpura-pura bahawa Undang Yang Empat langsung tidak mempunyai kedudukan perlembagaan.
Kuasa Besar Bukan Kuasa Tanpa Syarat
Di sinilah perbahasan perlu kembali kepada teks perlembagaan, bukan emosi.
Perkara X memang memperuntukkan bahawa Undang Yang Empat boleh memanggil Yang di-Pertuan Besar supaya menarik diri sementara daripada menjalankan tugas atau turun takhta dalam keadaan tertentu.
Namun, kuasa itu bukan cek kosong.
Perkara tersebut mensyaratkan suatu “full and complete enquiry” atau siasatan yang penuh dan lengkap sebelum keputusan dibuat. Peruntukan itu juga menyenaraikan alasan tertentu yang mesti dipenuhi. Ia bukan kuasa yang boleh dilaksanakan hanya berdasarkan perasaan tidak puas hati atau perselisihan peribadi.
Perkara X turut menyebut pemasyhuran di bawah tandatangan Undang Yang Empat dan Menteri Besar. Beberapa tokoh undang-undang, termasuk bekas hakim Mahkamah Rayuan, berpandangan bahawa syarat tersebut merupakan sebahagian daripada proses perlembagaan dan bukannya formaliti yang boleh diketepikan.
Perkara XI pula menetapkan bahawa Undang Yang Empat bertanggungjawab memilih Yang di-Pertuan Besar baharu apabila penyandang telah berhenti memegang jawatan menurut peruntukan-peruntukan yang dinyatakan.
Jadi kesimpulannya, Undang Yang Empat mempunyai kuasa yang besar dan eksklusif dalam hal pemilihan Yang di-Pertuan Besar. Namun, kuasa itu tetap tertakluk pada alasan, tatacara dan syarat perlembagaan.
Menyebut kuasa mereka sebagai “mutlak” tanpa menjelaskan batas proses boleh mengelirukan. Lebih tepat untuk mengatakan bahawa mereka mempunyai bidang kuasa khusus yang tidak boleh dipadamkan, namun pelaksanaannya tetap mesti mematuhi Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri.
Perselisihan Institusi Tidak Semestinya Penderhakaan
Tindakan sebuah institusi adat menjalankan kuasa yang diperuntukkan kepadanya tidak boleh secara automatik dilabel sebagai penderhakaan.
Pada masa yang sama, menggunakan nama adat juga tidak menjadikan setiap tindakan kebal daripada penelitian.
Dua prinsip ini mesti dipegang serentak.
Menuduh seseorang anti-Tuanku hanya kerana dia mempertahankan kedudukan Undang Yang Empat ialah kemalasan intelektual. Menuduh seseorang antiadat hanya kerana dia bertanya sama ada proses perlembagaan telah dipatuhi juga merupakan keterlaluan.
Negeri Sembilan tidak memerlukan penyokong yang menjerit bagi satu institusi sambil menghina institusi lain.
Daulat kepada Yang di-Pertuan Besar tidak bercanggah dengan penghormatan kepada Undang Yang Empat. Menghormati Undang Yang Empat pula tidak bermaksud merendahkan kemuliaan Yang di-Pertuan Besar.
Kedua-duanya ialah sebahagian daripada binaan Negeri Sembilan.
Mana Datangnya UMNO, Tok Mat, Tok Jalal?
Punca asal kemelut ini bukanlah pertarungan UMNO menentang Istana.
Pertikaian tersebut tercetus daripada persoalan mengenai kedudukan Undang Luak Sungei Ujong, keputusan serta fungsi Dewan Keadilan dan Undang, tindakan beberapa Undang dan kesahihan pemasyhuran yang dibuat.
Kerajaan negeri menolak pengisytiharan pada April dengan alasan individu yang bertindak sebagai Undang Luak Sungei Ujong tidak lagi mempunyai autoriti. Pihak yang bertentangan pula mempertikaikan penyingkirannya dan mempertahankan kedudukan serta tindakan mereka.
Itulah pusat pertikaiannya.
UMNO atau mana-mana parti boleh mengambil pendirian politik terhadap cara kerajaan negeri mengendalikan kemelut tersebut. Pendirian politik mereka tidak mengubah asal-usul isu ini menjadi kononnya sebuah rancangan parti untuk memusuhi Yang di-Pertuan Besar.
Menyebut nama Tok Mat, Tok Jalal atau mana-mana tokoh politik tanpa menunjukkan peranan langsung mereka dalam proses adat hanyalah cubaan mengalihkan perhatian.
Lebih mudah mencipta musuh politik daripada membaca perlembagaan.
Pemasyhuran 2026 Masih Dipertikaikan
Pada 19 April 2026, pihak yang bertindak sebagai Undang Yang Empat mengumumkan penyingkiran Tuanku Muhriz dan menamakan Tunku Nadzaruddin. Pada 5 Jun 2026, satu lagi majlis pemasyhuran berlangsung di Melaka.
Namun, kesahihan kedua-dua tindakan itu masih dipertikaikan.
Kerajaan negeri dan pihak Istana menolak pemasyhuran berkenaan. Mahkamah Tinggi juga dilaporkan mengeluarkan perintah sementara bagi mengekalkan status quo berkaitan pentadbiran Dewan Keadilan dan Undang, sekali gus menambahkan lapisan persoalan undang-undang terhadap perkembangan tersebut.
Oleh itu, tiada penulis yang bertanggungjawab patut menggambarkan kemelut ini seolah-olah segala-galanya telah selesai secara muktamad.
Bahasa yang tepat ialah pemasyhuran telah dibuat, tetapi kesahihannya dipertikaikan.
Mengiktiraf kewujudan kuasa Undang Yang Empat tidak bererti kita mesti menutup mata terhadap persoalan prosedur. Mengakui bahawa prosesnya sedang dipertikaikan pula tidak bererti kita boleh memadamkan autoriti Undang Yang Empat daripada sejarah dan perlembagaan Negeri Sembilan.
Jangan Gunakan 3R Sebagai Senjata Murahan
Institusi Yang di-Pertuan Besar dan Undang Yang Empat wajib dihormati.
Namun, jangan sewenang-wenangnya menghukum seseorang telah melakukan kesalahan 3R hanya kerana pandangannya tidak disukai. Istilah 3R bukan peluru politik untuk ditembak kepada semua pengkritik.
Kritikan terhadap keputusan sesuatu institusi tidak semestinya penghinaan terhadap institusi tersebut.
Bahasa yang menghasut kebencian, menghina atau memperlekeh institusi diraja dan adat boleh menimbulkan implikasi undang-undang. Penentuan sama ada sesuatu kenyataan menjadi kesalahan tetap berada pada pihak berkuasa dan mahkamah, bukannya pejuang papan kekunci.
Jangan kononnya mahu mempertahankan institusi tetapi dalam proses itu kita sendiri merosakkan kewibawaan perbahasan.
Pertahankan Keseluruhan Negeri Sembilan
Negeri Sembilan tidak dibina atas pemujaan kepada satu tiang sambil menumbangkan tiang-tiang lain.
Negeri ini dibina melalui keseimbangan.
Yang di-Pertuan Besar mempunyai kemuliaan dan kedudukan sebagai Pemerintah Negeri. Undang Yang Empat mempunyai autoriti perlembagaan dalam pemilihan Yang di-Pertuan Besar serta tanggungjawab berat terhadap adat luak masing-masing. Tunku Besar Tampin mempunyai kedudukan tersendiri. Dewan Keadilan dan Undang pula diwujudkan sebagai medan penyelesaian persoalan adat dan institusi.
Tidak ada satu pun daripada institusi tersebut patut dijadikan alat kempen untuk menghancurkan institusi yang lain.
Orang luar tidak dilarang bercakap.
Orang luar tidak dilarang mengkritik.
Orang luar juga tidak kurang haknya daripada anak Negeri Sembilan untuk mempelajari sistem negeri ini.
Namun, jangan datang dengan kejahilan, kemudian mengajar anak negeri tentang adatnya. Jangan membaca dua hantaran media sosial, kemudian menuduh orang lain menderhaka. Jangan heret UMNO atau mana-mana parti untuk menutup kegagalan memahami perbezaan antara konflik politik dengan pertikaian institusi berperlembagaan.
Menyokong Yang di-Pertuan Besar tidak bermaksud Undang Yang Empat perlu dibisukan.
Mempertahankan Undang Yang Empat tidak bermaksud kemuliaan Tuanku harus direndahkan.
Adat bukan pertandingan memilih siapa paling berkuasa. Adat ialah seni memastikan kuasa tidak berdiri tanpa batas, maruah tidak dipisahkan daripada amanah dan keputusan tidak dibuat tanpa muafakat.
Sebelum menuduh orang lain anti-Tuanku, belajarlah terlebih dahulu siapa yang memilih Tuanku.
Sebelum melaungkan penderhakaan, bacalah Perkara VII, X dan XI.
Sebelum menjadi lebih sudu daripada kuah, fahamilah Negeri Sembilan.
Negeri beradat tidak memerlukan jeritan orang yang paling kuat. Negeri beradat memerlukan kebijaksanaan orang yang paling faham.