Kontroversi yang sedang melanda institusi adat Negeri Sembilan bukan lagi sekadar pertikaian mengenai seorang Undang atau satu keputusan mesyuarat.
Persoalan yang semakin mendapat perhatian ialah sama ada proses yang menjadi asas kepada keputusan tersebut telah disempurnakan mengikut kehendak Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan.
Berdasarkan prinsip yang menjadi amalan dalam Dewan Keadilan dan Undang (DKU), segala keputusan penting berkaitan pelantikan, pemberhentian atau pertikaian adat perlu disahkan melalui dokumentasi rasmi yang diperakui oleh ahli-ahli majlis yang berkenaan.
Di sinilah timbul persoalan:
Jika minit Mesyuarat DKU pada 17 April 2026 masih belum ditandatangani dan belum disahkan, atas asas apa pewartaan pemecatan boleh diteruskan?
DKU Bukan Sebuah Jawatankuasa Biasa
DKU bukan sekadar mesyuarat pentadbiran.
Ia merupakan institusi adat tertinggi yang menggabungkan unsur pemerintahan diraja, pembesar adat dan struktur kerajaan negeri.
Keanggotaannya merangkumi Yang di-Pertuan Besar, Undang Yang Empat, Tunku Besar Tampin, Tunku Besar Seri Menanti dan Dato’ Shahbandar Sungai Ujong dengan Menteri Besar serta pegawai pentadbiran hadir dalam kapasiti tertentu mengikut peruntukan yang berkaitan.
Sebab itu setiap keputusan yang lahir daripada DKU membawa implikasi yang jauh lebih besar daripada keputusan pentadbiran biasa.
Persoalan Mengenai Majoriti
Lebih menarik, beberapa afidavit yang dikemukakan oleh pihak-pihak berkaitan mendakwa bahawa majoriti anggota yang terlibat pada ketika itu tidak bersetuju dengan usul pemecatan tersebut.
Jika dakwaan ini benar, persoalan seterusnya menjadi lebih besar.
Adakah keputusan yang akhirnya diwartakan benar-benar mencerminkan pendirian majoriti anggota DKU?
Atau wujud tafsiran lain yang digunakan untuk membolehkan keputusan itu diteruskan?
Persoalan ini penting kerana legitimasi sesuatu keputusan bukan hanya bergantung kepada pengumumannya tetapi juga kepada proses yang melahirkannya.
Garis Pemisah Antara Titah dan Proses
Dalam sistem Negeri Sembilan, hubungan antara institusi diraja dan institusi adat mempunyai struktur tersendiri yang unik.
Undang Yang Empat bukan sekadar pembesar adat.
Mereka merupakan sebahagian daripada struktur pemerintahan tradisional yang mempunyai kedudukan tersendiri dalam sistem negeri.
Sebab itu timbul dakwaan bahawa terdapat bantahan daripada beberapa pihak dalam DKU terhadap penerusan proses tersebut.
Jika benar bantahan itu wujud, persoalannya bukan lagi siapa yang menyokong atau menentang sesuatu keputusan.
Persoalannya ialah sama ada semua mekanisme yang diperlukan telah dipatuhi sebelum keputusan itu diberikan kesan undang-undang melalui pewartaan.
Siapa Yang Perlu Menjawab?
Kontroversi ini akhirnya membawa kepada beberapa persoalan yang masih menunggu jawapan.
Jika minit belum disahkan, adakah keputusan itu sudah cukup sempurna untuk diwartakan?
Jika terdapat bantahan daripada anggota DKU, bagaimana bantahan tersebut direkod dan diputuskan?
Jika majoriti tidak bersetuju seperti yang didakwa dalam afidavit, apakah asas yang digunakan untuk meneruskan keputusan tersebut?
Lebih penting, siapakah yang mempunyai kuasa muktamad untuk menentukan bahawa sesuatu keputusan telah memenuhi semua syarat prosedur sebelum ia berkuat kuasa?
Dalam mana-mana institusi, kekuatan sesuatu keputusan tidak hanya bergantung kepada siapa yang membuat keputusan.
Kekuatannya terletak pada sejauh mana proses yang membawa kepada keputusan itu dapat dipertahankan.
Sebab itu isu yang sedang diperdebatkan hari ini bukan sekadar mengenai individu yang terlibat.
Jika dokumen yang menjadi asas kepada keputusan masih dipersoalkan, bagaimana rakyat boleh diyakinkan bahawa proses yang membawa kepada keputusan tersebut benar-benar telah disempurnakan mengikut kehendak sistem adat dan undang-undang yang berkuat kuasa?