Kenyataan Majlis Raja Raja pada 14 Oktober 2026 memberi peringatan yang cukup jelas kepada semua pihak agar tidak mencampuri urusan di luar bidang kuasa, tidak mempolitikkan pertikaian takhta dan menghormati proses penyelesaian melalui saluran yang sah.
Peringatan ini wajar diberi perhatian oleh Perdana Menteri Anwar Ibrahim khususnya dalam menentukan batas penglibatan kerajaan Persekutuan dalam kemelut institusi diraja Negeri Sembilan.
Anwar mempunyai pendirian tersendiri mengenai kedudukan Tuanku Muhriz Tuanku Munawir sebagai Yang di Pertuan Besar Negeri Sembilan. Namun, persoalan yang lebih besar ialah sama ada pendirian tersebut turut mengambil kira kedudukan dan bidang kuasa Undang Yang Empat sebagaimana diperuntukkan dalam Undang Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959.
Negeri Sembilan mempunyai sistem pemerintahan yang berbeza daripada negeri lain. Undang Luak Sungai Ujong, Jelebu, Johol dan Rembau bukan sekadar pembesar adat yang hadir melengkapkan istiadat diraja. Mereka merupakan institusi yang mempunyai kedudukan dan kuasa tersendiri dalam struktur pemerintahan negeri, termasuk peranan penting dalam pemilihan Yang di Pertuan Besar.
Justeru, mempertahankan kedudukan Tuanku Muhriz tidak bermakna peranan Undang Yang Empat boleh diketepikan. Begitu juga, mempertahankan bidang kuasa Undang Yang Empat tidak seharusnya dianggap sebagai tindakan menentang institusi diraja.
Kedua-duanya merupakan sebahagian daripada sistem pemerintahan Negeri Sembilan yang mesti dihormati berdasarkan adat dan perlembagaan.
Di sinilah timbul persoalan mengenai batas pendirian politik Anwar. Apabila kerajaan Persekutuan menegaskan pengiktirafannya terhadap Tuanku Muhriz, sejauh manakah pendirian itu turut menghormati kuasa Undang Yang Empat?
Persoalan ini tidak boleh dijawab hanya dengan sokongan politik atau kenyataan terbuka. Sebaliknya, ia menuntut kefahaman yang menyeluruh terhadap kedudukan setiap institusi menurut undang-undang negeri.
Lebih penting, kenyataan Majlis Raja Raja secara jelas menegur agar ‘pihak luar’ tidak mencampuri krisis adat di Negeri Sembilan ini.
Majlis Raja Raja tidak menamakan Anwar, UMNO mahupun bekas Menteri Besar sebagai pihak yang melakukan kesalahan. Namun, peringatan tersebut jelas menuntut semua pihak menghormati batas kuasa masing-masing.
Dalam isu proklamasi bertarikh 19 April 2026, Jabatan Peguam Negara pada 17 September menyatakan bahawa proklamasi berkenaan tidak sah kerana tidak memenuhi kehendak mandatori Perkara 10 Undang Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959.
Jabatan Peguam Negara turut menjelaskan bahawa Menteri Besar dan Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri tidak mempunyai kuasa secara unilateral untuk mengosongkan jawatan Yang di Pertuan Besar.
Bagaimanapun, penjelasan itu juga mengiktiraf bahawa Undang mempunyai kuasa berkaitan penurunan takhta, tertakluk kepada alasan dan tatacara yang ditetapkan undang-undang.
Perbezaan ini amat penting. Ketidaksahan sesuatu proklamasi tidak bermaksud kuasa Undang Yang Empat dengan sendirinya terhapus. Begitu juga, kewujudan kuasa tersebut tidak menjadikan setiap tindakan yang diambil semestinya sah tanpa mematuhi proses yang ditetapkan.
Kenyataan Jabatan Peguam Negara disangkal kerana itu hanya tafsiran dan pandangan beliau sahaja dan bukannya keputusan dari mahkamah. Adakah Peguam Negara telah melanggari garis merah? Persoalan ini tidak dijawab oleh Peguam Negara sehingga ke hari ini.
Tindakan Menteri Besar menandatangani sesuatu dokumen tidak boleh dijadikan bukti bahawa keseluruhan proses telah memenuhi kehendak perlembagaan. Pada masa yang sama, UMNO juga tidak wajar terus dilabel sebagai pihak yang mencampuri urusan takhta semata-mata kerana pendiriannya terhadap institusi Undang Yang Empat.
Persoalan sebenar bukan siapa yang menyokong siapa tetapi siapa yang mempunyai kuasa membuat keputusan dan sama ada kuasa tersebut telah dilaksanakan mengikut undang-undang.
Prinsip yang sama perlu dikenakan terhadap bekas Menteri Besar atau mana-mana pemimpin politik yang menyatakan sokongan kepada Tuanku Muhriz. Sokongan politik bukan bukti automatik berlakunya campur tangan yang menyalahi undang-undang. Namun, sokongan tersebut juga tidak memberikan kebebasan kepada sesiapa untuk melangkaui bidang kuasa institusi yang berautoriti.
Dalam keadaan ini, istilah derhaka tidak sepatutnya dijadikan senjata politik untuk menghukum mereka yang mempunyai pendirian berbeza. Kesetiaan kepada institusi diraja tidak boleh diukur semata-mata melalui sokongan terhadap seseorang pemerintah, sedangkan kedudukan institusi adat yang turut membentuk sistem pemerintahan negeri diketepikan.
Mempertahankan Raja bermaksud mempertahankan keseluruhan institusi diraja bersama adat, peraturan dan perlembagaan yang menjadi asas kewujudannya. Kesetiaan kepada institusi tidak seharusnya berubah mengikut pihak mana yang mendapat manfaat politik.
Titah Tuanku Muhriz pada 14 Oktober yang menekankan keperluan menyelesaikan pertikaian takhta berlandaskan adat dan undang-undang juga wajar diberikan perhatian serius. Peringatan bahawa adat tidak boleh dipertahankan dengan melanggar peraturannya sendiri merupakan prinsip penting yang mesti dipatuhi oleh semua pihak.
Namun, prinsip itu perlu dilaksanakan secara menyeluruh. Ia bukan sahaja menuntut pematuhan terhadap tatacara oleh Undang Yang Empat, malah menuntut pihak kerajaan dan pemimpin politik menghormati batas kuasa masing-masing.
Anwar sebagai Perdana Menteri sudah tentu mempunyai tanggungjawab menjaga kestabilan negara dan menghormati institusi Raja Raja Melayu. Namun, tanggungjawab tersebut perlu dilaksanakan tanpa menimbulkan persepsi bahawa kerajaan Persekutuan sedang memihak dalam pertikaian yang penyelesaiannya tertakluk kepada kerangka perlembagaan Negeri Sembilan.
Kenyataan Majlis Raja Raja sewajarnya menjadi titik penting untuk semua pihak menilai semula pendirian dan tindakan masing-masing, bukannya peluang mencari kemenangan politik.
Rakyat Negeri Sembilan tidak memerlukan pertarungan kenyataan yang berpanjangan. Mereka memerlukan penyelesaian yang sah, tertib dan menghormati kedudukan institusi yang telah membentuk identiti pemerintahan negeri sejak turun-temurun.
Akhirnya, persoalan di mana garis merah Anwar bukan bermaksud mempertikaikan hak Perdana Menteri untuk menyatakan pendirian. Persoalannya ialah di manakah sempadan antara menghormati institusi diraja dengan memasuki ruang kuasa yang diperuntukkan kepada institusi adat Negeri Sembilan.
Menghormati Tuanku Muhriz tidak boleh dijadikan alasan untuk mengabaikan Undang Yang Empat. Mempertahankan Undang Yang Empat pula tidak bermaksud setiap tindakan mereka terkecuali daripada penelitian undang-undang.
Garis merahnya cukup jelas. Tidak ada sesiapa, termasuk Perdana Menteri, kerajaan negeri mahupun pemimpin politik, yang boleh meletakkan pendirian sendiri mengatasi adat dan perlembagaan.
Kemuliaan institusi diraja Negeri Sembilan mesti dipertahankan secara menyeluruh, bukan secara terpilih mengikut kepentingan politik.