Bekas Ketua Setiausaha Perbendaharaan, Tan Sri Dr Mohd Irwan Serigar Abdullah, menegaskan bahawa Tabung Haji pada 2017 masih mampu membayar hutangnya. Jika begitu, selepas hampir lapan tahun satu soalan asas masih belum dijawab dengan jelas. Hutang mana yang gagal dibayar sehingga rakyat diberikan gambaran bahawa TH ketika itu sudah “insolven”?
Pada 10 Disember 2018, Datuk Seri Dr Mujahid Yusof Rawa yang ketika itu Menteri di Jabatan Perdana Menteri mengumumkan bahawa kedudukan kewangan Tabung Haji bagi 31 Disember 2017 menunjukkan aset bernilai RM70.3 bilion berbanding liabiliti RM74.4 bilion. Jurangnya RM4.1 bilion. Angka itu kemudian menjadi asas kepada gambaran bahawa TH berada dalam keadaan sangat tenat, pembayaran hibah sebelumnya bermasalah dan satu penstrukturan besar perlu dilakukan segera.
Tidak dinafikan TH mempunyai kelemahan yang serius. Dapatan RCI yang didedahkan kemudian turut membangkitkan isu rosot nilai pelaburan, pelaporan kewangan serta pembayaran hibah. Semua kelemahan itu perlu diterima dan diperbetulkan. Namun satu perkara tidak boleh dicampuradukkan, iaitu defisit antara aset dan liabiliti tidak semestinya bermaksud sesebuah institusi sudah tidak mampu membayar hutangnya apabila tiba tempoh.
Di sinilah kenyataan Irwan menjadi penting. Beliau bukan pemerhati dari luar. Irwan merupakan Ketua Setiausaha Perbendaharaan dari 2012 hingga 2018 dan pernah menganggotai Lembaga Pengarah TH sehingga Mei 2018. Beliau berada dalam sistem ketika tempoh yang dipersoalkan dan pendiriannya jelas bahawa TH pada 2017 masih mampu membayar hutangnya.
Jika kenyataan itu mahu ditolak, bukti yang diperlukan sebenarnya mudah. Nyatakan hutang yang gagal dibayar, jumlahnya, tarikh matangnya dan kepada siapa bayaran tersebut sepatutnya dibuat. Tunjukkan juga sekiranya TH gagal menjelaskan sesuatu kewajipan kerana tidak mempunyai wang atau terdapat pengeluaran pendeposit yang tidak dapat dipenuhi akibat institusi itu sudah kehilangan kemampuan kewangan. Jika sebuah institusi hendak digambarkan sebagai tidak mampu membayar hutang, bukti seperti inilah yang sepatutnya dikemukakan. Mengulang angka RM4.1 bilion sahaja tidak menjawab persoalan tersebut.
Angka RM4.1 bilion datang daripada perbandingan aset RM70.3 bilion dengan liabiliti RM74.4 bilion selepas mengambil kira semakan dan pelarasan terhadap kedudukan kewangan TH. Ia menunjukkan masalah pada kunci kira-kira dan masalah itu memang serius. Namun kedudukan kunci kira-kira dan kemampuan membayar hutang ialah dua perkara yang perlu dibezakan.
Nilai aset sesebuah institusi boleh jatuh apabila rosot nilai pelaburan diiktiraf. Akibatnya, jumlah aset boleh menjadi lebih rendah daripada liabiliti. Keadaan itu boleh menjejaskan kedudukan kewangan, kemampuan membayar hibah dan kekuatan institusi untuk jangka panjang. Namun ia tidak secara automatik membuktikan bahawa institusi tersebut pada ketika itu gagal membayar hutang yang telah matang.
Jika yang dimaksudkan pada 2018 ialah keadaan apabila aset lebih rendah daripada liabiliti berdasarkan penilaian tertentu, perkara itu sepatutnya diterangkan dengan terang kepada rakyat. Pendeposit perlu diberitahu bahawa yang dipersoalkan ialah kedudukan nilai aset berbanding liabiliti berdasarkan kaedah penilaian tertentu, bukannya dibiarkan dengan gambaran bahawa TH sudah kehabisan wang dan tidak mampu memenuhi tanggungannya.
Dapatan RCI juga tidak boleh dinafikan. RCI memang menemui kelemahan berkaitan rosot nilai, pelaporan kewangan dan pembayaran hibah. Itu fakta yang perlu diterima. Namun dapatan bahawa TH mempunyai masalah perakaunan atau defisit aset dan liabiliti masih tidak menjawab soalan paling mudah dalam perbahasan ini, iaitu hutang mana yang TH gagal bayar pada 2017.
Jika tiada satu pun hutang matang dapat ditunjukkan sebagai gagal dibayar, istilah yang digunakan terhadap kedudukan TH perlu jauh lebih tepat. Kita boleh mengatakan TH mempunyai masalah penilaian aset, terdapat isu rosot nilai, laporan kewangannya perlu dipersoalkan dan kelayakan membayar hibah perlu dinilai semula. Namun semua itu masih tidak sama dengan membuktikan bahawa TH sudah tidak mampu membayar hutangnya.
Di sinilah kritikan terhadap Mujahid perlu dibuat secara adil. Beliau tidak mencipta angka RM4.1 bilion. Angka tersebut mempunyai asas daripada semakan terhadap kedudukan kewangan TH. Sebagai menteri, beliau juga mempunyai tanggungjawab untuk mendedahkan kelemahan yang ditemui dan mengambil tindakan pembetulan. Masalahnya berlaku apabila angka yang menggambarkan defisit berdasarkan penilaian aset berkembang menjadi gambaran bahawa TH sudah tidak solven dalam pengertian paling mudah yang difahami rakyat.
Gambaran yang terbentuk ialah seolah-olah TH sudah tidak mampu membayar hutang, institusi itu berada di ambang kegagalan kewangan dan penstrukturan besar-besaran merupakan satu-satunya jalan keluar. Jika TH sebenarnya masih memenuhi tanggungannya seperti ditegaskan oleh bekas KSU Perbendaharaan yang berada dalam sistem ketika itu, maka gambaran tersebut perlu dinilai semula.
Apa yang berlaku selepas naratif krisis itu bukan perkara kecil. Aset TH bernilai buku sekitar RM10 bilion kemudiannya dipindahkan kepada Urusharta Jamaah Sdn Bhd melalui transaksi bernilai RM19.9 bilion. TH menerima RM300 juta tunai bersama sukuk bernilai RM19.6 bilion. Sebab itu penggunaan istilah “insolven” pada 2018 bukan sekadar perdebatan mengenai istilah teknikal. Ia mempunyai kesan besar terhadap persepsi rakyat.
Apabila rakyat percaya TH berada dalam keadaan sangat kritikal, penstrukturan berskala hampir RM20 bilion lebih mudah diterima sebagai satu langkah penyelamatan yang tidak dapat dielakkan. Kerajaan ketika itu mempunyai tanggungjawab untuk menjelaskan dengan tepat keadaan sebenar TH ketika keputusan sebesar itu dibuat.
Selepas PwC, selepas RCI dan selepas hampir lapan tahun perdebatan, persoalan ini sepatutnya boleh diselesaikan dengan fakta yang sangat mudah. Jika TH benar-benar tidak mampu membayar hutang pada 2017, dedahkan hutang tersebut, tunjukkan jumlahnya, tarikh matangnya dan kegagalan pembayarannya. Jika bukti itu ada, perbahasan selesai.
Jika bukti tersebut tidak dapat dikemukakan, satu pemisahan mesti dibuat dengan jelas. TH mempunyai masalah kewangan pada 2017 tidak bermaksud TH sudah tidak mampu membayar hutang pada 2017. Mujahid mempunyai asas untuk membawa angka daripada semakan PwC dan beliau juga mempunyai asas untuk mempersoalkan hibah serta kelemahan pelaporan kewangan. Namun apabila keadaan itu diterjemahkan kepada gambaran bahawa TH telah “insolven” tanpa menjelaskan perbezaan antara defisit kunci kira-kira dengan kegagalan membayar hutang, rakyat menerima gambaran yang tidak tepat mengenai sifat sebenar masalah tersebut.
Itulah isu utamanya. Bukan sama ada TH sempurna pada 2017 kerana TH jelas mempunyai kelemahan. Bukan juga sama ada pembetulan perlu dilakukan kerana pembetulan memang diperlukan. Isunya ialah sama ada rakyat telah diberikan gambaran yang tepat mengenai tahap dan bentuk sebenar masalah TH.
Mujahid boleh mempertahankan angka RM4.1 bilion. PwC boleh mempertahankan kaedah penilaiannya. RCI juga boleh mempertahankan dapatan mengenai kelemahan kewangan dan perakaunan. Namun yang masih perlu dipertahankan ialah gambaran bahawa Tabung Haji ketika itu sudah tidak mampu membayar hutang.
Defisit aset dan liabiliti boleh dibuktikan melalui penilaian. Ketidakupayaan membayar hutang pula mesti dibuktikan melalui kegagalan pembayaran. Jika selepas hampir lapan tahun satu pun hutang matang yang gagal dibayar tidak dapat dinamakan, maka Mujahid mungkin mempunyai angka yang boleh dipertahankan tetapi gambaran bahawa Tabung Haji sudah tidak mampu membayar hutang adalah gambaran yang salah.