Bagaimana Pertikaian Adat Membesar Menjadi Krisis Negeri Sembilan.
Berdasarkan kenyataan Ahmad Raziz Rashid, mantan Ketua Unit Komunikasi Korporat Jabatan Perdana Menteri
Untuk memahami krisis Negeri Sembilan pada tahun 2026, ceritanya tidak boleh dimulakan pada 19 April apabila pihak yang bertindak sebagai Undang Yang Empat mengumumkan tindakan terhadap Tuanku Muhriz Tuanku Munawir.
Ia juga tidak boleh dimulakan pada 27 April apabila kesemua 14 Ahli Dewan Undangan Negeri UMNO-BN menarik sokongan terhadap Menteri Besar ketika itu, Datuk Seri Aminuddin Harun.
Menurut Raziz, akar pertikaian itu bermula lebih awal dalam Luak Sungei Ujong sendiri.
Ia bermula dengan persoalan dana dan penggunaan nama institusi adat, kemudian berkembang menjadi pertikaian tentang pemegang pesaka. Selepas itu, ia membesar menjadi konflik mengenai bidang kuasa Dewan Keadilan dan Undang sebelum akhirnya mencetuskan krisis takhta serta menggoncang pentadbiran negeri.
Pertikaian Dana dan Nama Institusi Adat
Antara tahun 2019 hingga 2024, sebuah badan yang menggunakan nama Majlis Dato’ Lembaga Adat Sungei Ujong menerima dana daripada beberapa sumber.
Pejabat Datuk Mubarak Dohak kemudian mendakwa badan tersebut ditubuhkan tanpa pengetahuan dan kebenaran beliau sebagai penyandang Dato’ Klana Petra ketika itu.
Antara dana yang disebut ialah lebih RM160,000 daripada Lembaga Muzium Negeri Sembilan antara tahun 2019 hingga 2024. Badan berkenaan juga dikatakan menerima RM10,000 daripada pejabat Ahli Parlimen Seremban dan ADUN Chennah, Anthony Loke, pada tahun 2023.
Menurut Pejabat Mubarak, kewujudan dana RM10,000 itu hanya diketahui selepas pembantu Anthony Loke menghubungi pihak Undang untuk mendapatkan laporan kewangan mengenai penggunaannya.
Dakwaan salah guna dana tersebut dipertikaikan oleh pihak yang dituduh. Anthony Loke turut menafikan bahawa bantuan itu bertujuan membiayai mana-mana kumpulan untuk menggugat institusi Undang atau mencampuri urusan Adat Perpatih.
Daripada pertikaian dana, persoalan itu kemudian berubah menjadi pertikaian kuasa.
Siapakah yang sebenarnya berhak menentukan kedudukan seseorang pemegang pesaka dalam Luak Sungei Ujong?
Tindakan Terhadap Pembesar Adat
Pada penghujung tahun 2024, Balai Undang pimpinan Mubarak melucutkan gelaran dua Dato’ Lembaga.
Pada Mac 2026, tindakan turut diambil terhadap Shaharumzaman Abdul Malek, seorang tokoh dalam Waris Klana Hulu.
Antara tokoh yang kemudian mempertikaikan kedudukan Mubarak ialah Zainol Ariffin Ibrahim, Dato’ Andulika Mandalika dan Tua Lembaga Waris di-Darat.
Perkembangan ini melahirkan dua versi legitimasi yang saling bertentangan.
Pihak Mubarak berhujah bahawa beberapa individu yang mahu menyingkirkannya sebenarnya telah terlebih dahulu kehilangan kedudukan adat. Oleh itu, mereka didakwa tidak lagi mempunyai kuasa untuk mengambil tindakan terhadap beliau.
Pihak yang menentang Mubarak pula mempertikaikan kesahan tindakan Balai Undang. Mereka menegaskan bahawa Mubarak sendiri telah kehilangan mandat daripada waris yang berhak.
Setiap pihak akhirnya mendakwa pihak lawan tidak lagi mempunyai kuasa yang sah.
Tindakan Telaga Undang dan Ibu Soko
Pada 1 April 2025, satu kerapatan melibatkan Ibu Soko dan Anak Waris Klana di Telaga Undang mengambil tindakan terhadap Mubarak.
Tarikh 13 Mei 2025 kemudiannya disebut sebagai tarikh pemberhentian Mubarak daripada pesaka Dato’ Klana Petra berkuat kuasa.
Keputusan itu seterusnya dipersembahkan kepada Tuanku Muhriz dalam kapasiti baginda sebagai Pengerusi Dewan Keadilan dan Undang.
Mubarak tidak menerima keputusan tersebut. Pihak yang menyokong beliau menegaskan bahawa individu yang mendakwa mempunyai kuasa untuk memberhentikannya sendiri telah kehilangan kedudukan adat lebih awal.
Maka terbentuklah satu keadaan yang sangat sukar. Kedua-dua pihak mempertahankan sumber kuasa masing-masing, tetapi pada masa yang sama menolak keabsahan pihak lawan.
2 April 2026: Rais Yatim Bersama Blok Undang
Sebelum krisis terbuka sepenuhnya, Tan Sri Rais Yatim telah dilantik sebagai Penasihat dan Peguam Utama kepada Undang Yang Empat dan Tunku Besar Tampin berkuat kuasa pada 2 April 2026.
Rais merupakan bekas Menteri Besar Negeri Sembilan dan seorang tokoh yang telah lama terlibat dalam perbahasan mengenai Adat Perpatih serta struktur pemerintahan negeri.
Pelantikan itu menunjukkan bahawa sebelum perkembangan besar pada 17 dan 19 April, pihak Undang telah mendapatkan nasihat berkaitan undang-undang dan adat.
17 April 2026: Pertikaian Luak Menjadi Pertikaian Negeri
Pada 17 April 2026, Dewan Keadilan dan Undang bersidang di Istana Besar Seri Menanti dengan Tuanku Muhriz sebagai pengerusi.
Menurut kenyataan kerajaan negeri ketika itu, DKU menerima pembentangan mengenai 33 alasan berkaitan pemberhentian Mubarak dan menasihatkan supaya pemberhentian tersebut diterima.
Pihak Mubarak melihat perkara itu secara berbeza. Mereka berhujah bahawa urusan memilih atau memberhentikan seseorang Undang merupakan urusan adat luak sendiri dan tidak boleh ditentukan oleh pihak luar.
DKU melalui kerajaan negeri memaklumkan bahawa Mubarak telah diberhentikan. Namun Undang Yang Empat menafikan bahawa perkara tersebut telah mencapai kata putus dalam DKU.
Menurut Raziz lagi, minit mesyuarat yang dikatakan mengesahkan pemberhentian Mubarak tidak diumumkan dan tidak diedarkan kepada Undang Yang Empat.
Sebelum 17 April, pertikaian berlaku antara Mubarak dengan Ibu Soko, waris serta Dato’-Dato’ Lembaga.
Selepas 17 April, pertikaian itu berubah menjadi persoalan mengenai autonomi sesebuah luak dan bidang kuasa DKU.
Persoalannya menjadi lebih besar. Sejauh manakah DKU dan institusi yang dipengerusikan oleh Yang di-Pertuan Besar boleh menentukan kedudukan seseorang Undang yang statusnya masih dipertikaikan?
19 April 2026: Undang Yang Empat Bertindak
Dua hari selepas persidangan DKU, Mubarak bersama Dato’ Maarof Mat Rashad dari Jelebu, Dato’ Muhammed Abdullah dari Johol dan Dato’ Abdul Rahim Yasin dari Rembau membuat pengisytiharan bahawa Tuanku Muhriz dilucutkan daripada jawatan Yang di-Pertuan Besar.
Pada masa yang sama, Tunku Nadzaruddin ibni Almarhum Tuanku Ja’afar dinamakan sebagai pengganti.
Pengisytiharan itu menyatakan bahawa proklamasi berkaitan akan dikeluarkan kemudian bersama tandatangan Menteri Besar.
Urutannya sangat penting.
Pada 17 April, kerajaan negeri memaklumkan bahawa DKU telah menerima pemberhentian Mubarak. Undang Yang Empat bagaimanapun menafikan bahawa keputusan sedemikian telah dibuat secara kolektif dan mempersoalkan ketiadaan minit mesyuarat yang mengesahkannya.
Pada 19 April, pihak Undang mengambil tindakan terhadap Tuanku Muhriz.
Pertikaian mengenai siapa Undang Sungei Ujong yang sah kini berubah menjadi persoalan mengenai hubungan antara Undang Yang Empat dengan Yang di-Pertuan Besar.
20 April 2026: Aminuddin Mengambil Pendirian
Pada 20 April, Aminuddin menyatakan bahawa pengisytiharan 19 April tidak boleh diterima atau diiktiraf.
Antara alasan yang dikemukakannya ialah Mubarak tidak lagi mempunyai kuasa dan fungsi sebagai Undang Sungei Ujong. Aminuddin turut menyatakan bahawa tindakan pada 19 April tidak selaras dengan Perkara 10 hingga Perkara 12 Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959.
Di sinilah berlaku titik perubahan utama.
Dengan menggunakan kedudukan bahawa Mubarak bukan lagi Undang sebagai salah satu alasan untuk menolak tindakan 19 April, kerajaan negeri ketika itu telah menerima satu daripada dua pendirian yang sedang dipertikaikan di Sungei Ujong.
Bagi satu pihak, Aminuddin sekadar mempertahankan keputusan institusi yang mereka anggap sah.
Bagi pihak Mubarak dan sekutunya pula, kerajaan negeri telah mengambil pendirian dalam satu pertikaian adat yang belum diselesaikan.
Sejak itu, persoalan mengenai siapakah Undang Sungei Ujong yang sah menjadi asas kepada hampir semua perkembangan selepasnya.
21 hingga 27 April 2026: Krisis Adat Menjadi Krisis Politik
Pada 21 April, pihak Undang membalas kenyataan Aminuddin dan mempertikaikan kedudukannya sebagai Menteri Besar.
Enam hari kemudian, pada 27 April, kesemua 14 ADUN UMNO-BN mengumumkan bahawa mereka telah hilang kepercayaan terhadap kepimpinan Aminuddin dan menarik sokongan.
UMNO-BN pada masa yang sama menegaskan komitmennya untuk mempertahankan institusi adat, sistem perlembagaan dan Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan.
Urutan peristiwa ini tidak boleh dipisahkan.
Pertikaian bermula di Sungei Ujong. Ia kemudian dibawa ke DKU pada 17 April. Pihak Undang bertindak pada 19 April. Menteri Besar mengambil pendirian pada 20 April. Akhirnya, UMNO-BN menarik sokongan pada 27 April.
Krisis politik bukan titik permulaan. Ia berlaku selepas krisis adat dan institusi terlebih dahulu tercetus.
Dua Tuntutan Terhadap Jawatan Undang
Selepas April, kedua-dua pihak terus mempertahankan kedudukan masing-masing.
Pihak DKU dan istana menganggap Mubarak telah diberhentikan. Mubarak serta pembesar yang menyokongnya pula mempertahankan bahawa beliau masih merupakan Undang yang sah.
Muhammad Faris Johari kemudian dipilih oleh Waris Klana Hulu dan dizahirkan sebagai Undang Sungei Ujong oleh Tuanku Muhriz.
Pihak Mubarak menolak pemilihan tersebut dan mempertikaikan prosesnya.
Pertikaian serupa kemudian muncul di Rembau dan Jelebu.
Daripada satu pertikaian mengenai kedudukan Undang Sungei Ujong, krisis itu berkembang menjadi persoalan lebih luas tentang pihak yang berhak menentukan keabsahan seseorang Undang di beberapa luak.
5 Jun 2026: Dua Versi Pemerintahan
Pada 5 Jun, Dewan Undangan Negeri dibubarkan dengan perkenan Tuanku Muhriz.
Pada hari yang sama, Mahkamah Tinggi mengeluarkan injunksi untuk mengekalkan keadaan sedia ada.
Beberapa jam kemudian, pihak Undang memasyhurkan Tunku Nadzaruddin sebagai Yang di-Pertuan Besar di Alor Gajah.
Kerajaan Persekutuan pula terus mengiktiraf Tuanku Muhriz.
Mulai saat itu, terdapat dua rangka legitimasi yang bergerak serentak.
Menurut versi pertama, Mubarak telah diberhentikan. Oleh itu, tindakan pada 19 April dianggap cacat dan Tuanku Muhriz kekal sebagai Yang di-Pertuan Besar.
Menurut versi kedua, Mubarak masih merupakan Undang yang sah. Oleh itu, tindakan pada 19 April dikatakan mempunyai asas dan Tunku Nadzaruddin boleh dipilih sebagai pengganti.
2 dan 3 Ogos 2026: Menteri Besar Baharu, Persoalan Lama
Selepas pilihan raya negeri, Datuk Ismail Lasim mengangkat sumpah sebagai Menteri Besar pada 2 Ogos di hadapan Tuanku Muhriz.
Namun pada malam 3 Ogos, beliau menandatangani surat cara proklamasi yang dikemukakan oleh pihak Undang.
Pihak Undang menyatakan bahawa tandatangan itu dibuat secara sukarela.
Ismail kemudian menyatakan bahawa beliau menandatangani dokumen tersebut tanpa rela hati dan secara paksaan. Beliau turut membuat laporan polis berhubung perkara itu.
Krisis kembali kepada persoalan mengenai peranan dan kesan tandatangan seorang Menteri Besar terhadap surat cara proklamasi tersebut.
15 dan 16 September 2026: Kerajaan Negeri Mengambil Pendirian Baharu
Pada 15 September, Ismail menyatakan bahawa Menteri Besar tidak mempunyai kuasa unilateral untuk menentukan kedudukan Yang di-Pertuan Besar. Beliau turut menegaskan bahawa setiap institusi mempunyai fungsi masing-masing di bawah Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan.
Namun pada 16 September, Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri mengambil pendirian bahawa individu yang menandatangani dokumen 19 April ialah Undang yang sah.
Majlis tersebut turut mengambil pendirian bahawa proklamasi itu telah disempurnakan selepas Ismail menandatanganinya pada 3 Ogos, Tuanku Muhriz telah diturunkan dan Tunku Nadzaruddin diiktiraf sebagai Yang di-Pertuan Besar baharu.
Pentadbiran kerajaan negeri juga diarahkan mengambil langkah segera untuk melaksanakan keputusan tersebut.
Semua Jalan Kembali ke Sungei Ujong
Pada April, kerajaan negeri menerima pendirian bahawa Mubarak bukan lagi Undang. Kedudukan itu digunakan sebagai salah satu alasan untuk menolak tindakan pada 19 April.
Pada September, kerajaan negeri baharu menerima pendirian bahawa individu yang menandatangani dokumen 19 April ialah Undang yang sah. Kedudukan itu pula digunakan untuk mengiktiraf proklamasi berkenaan.
Dua kerajaan negeri mengambil dua pendirian yang berbeza terhadap persoalan adat yang sama.
Sebab itu, semua jalan akhirnya kembali ke Sungei Ujong.
Siapakah Undang Sungei Ujong yang sah ketika tindakan terhadap Tuanku Muhriz dibuat?
Jawapan kepada persoalan tersebut mempunyai kesan langsung terhadap kesahan tindakan 19 April, pemilihan pengganti dan surat cara proklamasi yang kemudiannya ditandatangani oleh Menteri Besar.
Persoalan Akhir: Mana Minit Mesyuarat DKU?
Mana minit mesyuarat DKU bertarikh 17 April 2026 yang mengesahkan bahawa semua pihak yang hadir telah bersetuju bahawa Datuk Mubarak Dohak diberhentikan sebagai Undang Luak Sungei Ujong?
Kerajaan negeri pada ketika itu mengumumkan bahawa DKU telah menerima pemberhentian tersebut.
Namun pihak Undang kemudian menafikan bahawa keputusan itu dibuat secara kolektif dan sebulat suara. Mereka secara terbuka meminta supaya minit mesyuarat 17 April didedahkan.
Malah, enam pembesar kemudian memfailkan saman untuk mendapatkan salinan minit berkenaan.
Sebelum mana-mana pihak menggunakan keputusan 17 April sebagai asas untuk menentukan siapa Undang yang sah, satu persoalan wajib dijawab:
Apakah sebenarnya yang diputuskan dalam mesyuarat Dewan Keadilan dan Undang pada 17 April 2026?