Pada 19 April 2026, proklamasi berkaitan kedudukan Yang di-Pertuan Besar dan pemilihan pengganti dikeluarkan oleh pihak yang mendakwa bertindak sebagai Undang Yang Empat. Pada 20 April, Menteri Besar ketika itu, Datuk Seri Aminuddin Harun, menolak pengiktirafan terhadap proklamasi tersebut. Tujuh hari kemudian, kesemua 14 ADUN UMNO-BN mengumumkan kehilangan kepercayaan terhadap kepimpinannya.
Dalam tempoh hanya lapan hari, pertikaian adat dan perlembagaan berubah menjadi krisis politik.
Kronologi ini membuktikan bahawa penarikan sokongan UMNO-BN bukan punca asal kemelut. Ketika sokongan ditarik, krisis sudah tercetus, institusi adat sudah berbeza pendirian, kesahan proses sudah dipertikaikan dan kerajaan negeri telah mengambil pendirian terbuka. Tindakan UMNO-BN ialah reaksi terhadap cara krisis itu diuruskan, bukannya tindakan yang mencetuskan pertikaian adat.
Aminuddin mungkin bukan pencipta perbezaan antara institusi adat. Namun, sebagai Menteri Besar, beliau memikul tanggungjawab paling besar untuk memastikan perbezaan itu tidak bertukar menjadi perbalahan politik. Kegagalannya ialah tidak meyakinkan semua pihak bahawa kerajaan negeri berdiri secara berkecuali sebagai penjaga proses, bukannya pemain dalam pertikaian.
Negeri Sembilan tidak mengamalkan pewarisan takhta secara automatik. Yang di-Pertuan Besar tidak dipilih hanya kerana seseorang putera merupakan anak sulung atau berada paling hampir dalam salasilah. Sistemnya berakar daripada Adat Perpatih dan diperkukuh melalui Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959.
Perkara 7 menetapkan bahawa Yang di-Pertuan Besar dipilih oleh Undang Luak Sungai Ujong, Jelebu, Johol dan Rembau. Undang Yang Empat inilah badan pemilih yang dinamakan secara khusus. Menteri Besar, EXCO, Dewan Undangan Negeri dan parti politik tidak diberikan undi dalam pemilihan tersebut.
Tunku Besar Tampin mempunyai kedudukan penting dalam struktur adat dan Dewan Keadilan dan Undang tetapi Perkara 7 secara khusus memberikan kuasa memilih Yang di-Pertuan Besar kepada Undang Yang Empat.
Calon pula mesti seorang lelaki Melayu, beragama Islam, sempurna akal dan merupakan keturunan sah melalui jurai lelaki Raja Radin ibni Raja Lenggang. Apabila Yang di-Pertuan Besar mangkat dengan meninggalkan waris lelaki, Undang Yang Empat mempertimbangkan waris baginda terlebih dahulu. Jika tiada yang dianggap sesuai dan berkeupayaan, pertimbangan bergerak mengikut susunan kerabat yang ditetapkan. Rujuk: Teks rasmi UUTKNS 1959
Kelayakan tidak bererti hak automatik. Pada 1967, Tuanku Muhriz yang ketika itu masih muda tidak dipilih menggantikan ayahanda baginda. Pada 2008, Undang Yang Empat memilih baginda sebagai Yang di-Pertuan Besar selepas kemangkatan Tuanku Ja’afar. Sejarah ini membuktikan bahawa pertimbangan terletak pada Undang Yang Empat, bukan Menteri Besar atau kerajaan politik.
Undang Yang Empat sendiri tidak dilantik oleh Menteri Besar. Perkara 14 menetapkan bahawa Undang bagi setiap luak dipilih menurut adat luak masing-masing. Ertinya, adat luak melahirkan Undang, manakala Undang Yang Empat memilih Yang di-Pertuan Besar. Kuasa itu tidak turun daripada pejabat Menteri Besar kepada balai adat.
Menteri Besar Menjaga Proses, Bukan Memilih Raja
Dalam persoalan turun takhta, Perkara 10 memberikan peranan substantif kepada Undang Yang Empat, tertakluk kepada alasan yang diperuntukkan serta kewajipan menjalankan siasatan penuh dan lengkap. Proklamasi berkaitan pula memerlukan penglibatan Undang Yang Empat dan Menteri Besar sebagaimana digariskan dalam Perkara 10(2).
Tandatangan Menteri Besar bukan sumber kuasa untuk menurunkan Yang di-Pertuan Besar. Namun, ia juga bukan formaliti kosong. Tandatangan itu ialah salah satu pintu kawalan perlembagaan bagi memastikan syarat, proses dan dokumentasi telah dipenuhi sebelum sesuatu keputusan dilaksanakan melalui jentera kerajaan.
Menteri Besar berhak meminta minit, mendapatkan nasihat undang-undang dan memastikan siasatan yang diwajibkan benar-benar berlaku. Namun, beliau tidak boleh menukar fungsi tersebut menjadi kuasa untuk memilih Raja, memecat Undang atau mengambil alih bidang kuasa adat.
Perkara 11 pula meletakkan kewajipan memilih Yang di-Pertuan Besar baharu kepada Undang Yang Empat setelah kekosongan takhta berlaku secara sah. Menteri Besar dan EXCO tidak mempunyai peranan memilih calon.
Prinsipnya jelas, Undang Yang Empat memilih, Menteri Besar menjaga proses dan pentadbiran negeri melaksanakan keputusan yang telah disempurnakan menurut perlembagaan.
Aminuddin Sepatutnya Berdiri Di Tengah
Apabila proklamasi 19 April dipertikaikan, Aminuddin sepatutnya menjadi orang pertama membina laluan penyelesaian yang diyakini semua pihak. Beliau perlu mendapatkan rekod lengkap, merujuk persoalan adat kepada institusi yang berbidang kuasa, berunding dengan rakan pentadbiran dan menjelaskan kepada rakyat langkah penyelesaian yang sedang diambil.
Berkecuali tidak bermaksud Aminuddin wajib menandatangani apa sahaja dokumen yang dikemukakan. Jika beliau percaya proses itu cacat, beliau berhak meminta penjelasan dan menangguhkan tindakan. Namun, pendirian tersebut perlu disampaikan sebagai usaha mempertahankan proses, bukannya sokongan kepada salah satu pihak.
Sebaliknya, kerajaan negeri dilihat membuat penghakiman awal ketika status pihak yang terlibat, kesahan minit, kewujudan siasatan dan bidang kuasa institusi masih dipertikaikan. Apabila Menteri Besar dilihat memilih kem, beliau kehilangan kedudukan sebagai jambatan. Apabila jambatan runtuh, pertikaian adat berpindah dari institusi ke sidang media dan pentas politik.
Sama ada tafsiran undang-undang Aminuddin akhirnya betul atau salah bukan satu-satunya persoalan. Seorang Menteri Besar masih boleh gagal dari segi kepimpinan jika tindakannya menyebabkan sebahagian besar kerajaan hilang keyakinan terhadap sikap berkecualinya.
UMNO-BN Menarik Sokongan Terhadap Aminuddin
Pada 27 April, kesemua 14 ADUN UMNO-BN mengumumkan kehilangan kepercayaan terhadap Aminuddin. Mereka mempersoalkan cara krisis dikendalikan, ketiadaan perundingan dengan rakan kerajaan dan risiko kemelut tersebut terhadap kestabilan negeri.
Dalam kenyataan sama, UMNO-BN menegaskan sokongannya terhadap institusi adat, perlembagaan negeri dan UUTKNS 1959.
Tindakan itu mempunyai sasaran yang jelas iaitu Aminuddin dan kerajaan pimpinannya. Ia bukan penarikan kesetiaan terhadap Yang di-Pertuan Besar, bukan penolakan terhadap Undang Yang Empat dan bukan campur tangan dalam pemilihan takhta.
Dalam tindakan 27 April itu, UMNO-BN tidak memilih Yang di-Pertuan Besar baharu, tidak menurunkan sesiapa daripada takhta dan tidak mengambil alih kuasa adat. UMNO-BN menggunakan hak politiknya untuk menarik sokongan terhadap seorang Menteri Besar yang tidak lagi diyakini.
Menarik sokongan terhadap Menteri Besar bukan bererti menentang Istana. Menegur ketua kerajaan bukan bermaksud menderhaka kepada Raja. Menuntut proses perlembagaan dipatuhi pula bukan bererti menceroboh bidang kuasa adat.
Jangan Jadikan Raja Perisai Kegagalan Politik
Kemelut ini memasuki zon politik apabila tindakan terhadap seorang Menteri Besar mula digambarkan sebagai tindakan terhadap Istana, manakala kritikan terhadap pentadbiran dicampuradukkan dengan persoalan kesetiaan kepada Raja.
Institusi Raja tidak boleh dijadikan perisai untuk melindungi seseorang ahli politik daripada pertanggungjawaban. Adat Perpatih juga tidak boleh digunakan sebagai senjata untuk menuduh lawan sebagai pengkhianat hanya kerana mereka mempersoalkan cara kerajaan menguruskan krisis.
Aminuddin mungkin bukan pencipta pertikaian adat, tetapi kegagalannya berdiri di tengah menyebabkan pertikaian itu berubah menjadi krisis politik. Beliau sepatutnya menjadi penenang, tetapi pentadbirannya dilihat mengambil pendirian. Beliau sepatutnya membina keyakinan, tetapi akhirnya kehilangan sokongan. Beliau sepatutnya mengembalikan isu kepada institusi, tetapi isu itu akhirnya menjadi bahan kempen dan pertarungan parti.
Adat Perpatih tidak menyebabkan krisis politik. Krisis menjadi politik apabila ahli politik gagal menghormati sempadan kuasa masing-masing.
Menteri Besar boleh bertukar. Kerajaan boleh tumbang. Parti boleh menang atau kalah. Namun, Yang di-Pertuan Besar, Undang Yang Empat dan Adat Perpatih mesti terus dipelihara melampaui hayat mana-mana pentadbiran.
UMNO-BN menarik sokongan terhadap Aminuddin, bukan terhadap Negeri Sembilan. UMNO-BN menolak kegagalan kepimpinan, bukan menolak Istana. UMNO-BN mempersoalkan pentadbiran, bukan merampas kuasa adat.
Menegur Menteri Besar bukan derhaka. Menarik sokongan terhadap ahli politik bukan menolak Raja. Garis merah hanya dilanggar apabila Raja dan Adat Perpatih diperalatkan untuk melindungi kegagalan politik.
Tags
Politik